Ομιλία Υπ. Γεωργίας, Αγροτικής Ανάπτυξης και Περιβάλλοντος κ. Κώστα Καδή στο εθνικό μνημόσυνο των πεσόντων και αγνοουμένων του 1974 της Κοινότητας Περιστερώνας Λευκωσίας (18.7.21)

Πέρασαν ήδη σαράντα εφτά ολόκληρα χρόνια από εκείνο το μουντό καλοκαίρι του 1974 που άφησε το στίγμα του στις ψυχές όλων μας, που σημάδεψε για πάντα, με τον χειρότερο τρόπο, την ιστορία της μικρής μας πατρίδας. Πέρασαν ήδη σαράντα εφτά χρόνια θλίψης, αγωνίας, αγώνα και προσμονής. Τα τραγικά γεγονότα εκείνων των ημερών δεν μπορούν να ξεχαστούν, αφού βιώνουμε καθημερινά τις συνέπειες της κατοχής, μετρούμε ακόμα πληγές, τελούμε κηδείες ανευρεθέντων αγνοουμένων, νιώθουμε έντονα την πίκρα της προσφυγιάς. Οι κατεχόμενοι ναοί μας μένουν βουβοί και αλειτούργητοι, οι τάφοι των προγόνων μας βεβηλώνονται, η κατεχόμενη γη μας κατακλύζεται από έποικους, οι θυσίες των ηρώων μας παραμένουν αδικαίωτες. Είναι ιερό καθήκον όλων μας, να κρατούμε ζωντανή τη μνήμη των θυσιών και των αγώνων αυτών και να αποδίδουμε τη δέουσα τιμή σε όσους αγωνίστηκαν ή και έπεσαν ηρωικά, υπηρετώντας την πατρίδα, εκείνη την κρίσιμη ώρα.

Με αισθήματα βαθιάς συγκίνησης μνημονεύουμε και τιμούμε σήμερα πέντε ηρωικούς νεκρούς, που κατάγονται από την ηρωομάνα Κοινότητα Περιστερώνας Λευκωσίας ή έχουν ισχυρούς δεσμούς με αυτήν: τον Χαράλαμπο Πάλμα, τον Ανδρέα Πηλαβά, τον Κώστα Ανδρέου, τον Δώρο Χαραλάμπους και τον Γεώργιο Πάντζιαρο. Τιμούμε επίσης όλους όσοι έπεσαν μαχόμενοι κατά τη διάρκεια του πραξικοπήματος και της τουρκικής εισβολής του 1974. Παράλληλα, αναπέμπουμε δέηση υπέρ της ανεύρεσης 788 αδελφών μας, που το όνομα τους παραμένει ακόμα στον κατάλογο των αγνοουμένων, ανάμεσα στους οποίους και τρεις λεβέντες από την Περιστερώνα, ο Αντρέας Παπατρύφωνος, ο Μάμας Κυριάκου Τσιακλής και ο Κυριάκος Χατζημάμας. Όλοι τους, πεσόντες και αγνοούμενοι, ήταν νέοι άνθρωποι, που άφησαν τα σπίτια και τις οικογένειες τους και ανταποκρίθηκαν με ενθουσιασμό στο κάλεσμα της πατρίδας για υπεράσπιση της ελευθερίας και της εδαφικής της ακεραιότητας, αποφασισμένοι να προσφέρουν και την ίδια τους τη ζωή στη μάχη για απόκρουση του βάρβαρου εισβολέα. Δικαίως η Κοινότητα Περιστερώνας ανήγειρε πρόσφατα μνημείο πεσόντων και αγνοουμένων, αφιερωμένο στον αγώνα και στη θυσία των παλικαριών αυτών.

Ο Χαράλαμπος Πάλμας γεννήθηκε το 1946 στα Λιβάδια Λάρνακας και ήταν ένας εργατικός και φιλότιμος γεωργοκτηνοτρόφος. Το 1966 νυμφεύθηκε την αγαπημένη του Ανδριανή, εγκαταστάθηκε στην Περιστερώνα και απέκτησε μαζί της τρία παιδιά. Με το πρώτο κάλεσμα της πατρίδας, στις 20 Ιουλίου 1974, ο Πάλμας κατατάγηκε ως έφεδρος στο 336 Τάγμα Πεζικού και τοποθετήθηκε σε φυλάκιο στον Άγιο Παύλο Λευκωσίας. Στις 15 Αυγούστου, το φυλάκιο αποκόπηκε από τον υπόλοιπο Λόχο, μετά από σκληρή μάχη με τον εισβολέα. Όταν βρέθηκαν περικυκλωμένοι από τον τουρκικό στρατό και έχοντας εξαντλήσει όλα τα πυρομαχικά τους, οι ηρωικοί αγωνιστές του Τάγματος εκτελέστηκαν εν ψυχρώ από τους Τούρκους και εγκαταλείφθηκαν σε ένα όρυγμα. Οι σοροί τους μεταφέρθηκαν αργότερα στο στρατιωτικό κοιμητήριο Λακατάμιας, όπου τάφηκαν χωρίς αναγνώριση. Για 26 ολόκληρα χρόνια, η σύζυγος, τα παιδιά και όλοι οι συγγενείς του Χαράλαμπου δεν γνώριζαν την τύχη του. Το  2000 έγινε εκταφή των λειψάνων του από το κοιμητήριο Λακατάμιας, και μετά τη σχετική ταυτοποίηση, η σωρός του παραδόθηκε στην οικογένειά του. Η κηδεία του ήρωα έγινε με τις πρέπουσες τιμές στην Περιστερώνα, στις 23 Σεπτεμβρίου του 2000. Αξίζει να σημειωθεί ότι ο Χαράλαμπος πολέμησε τους Τούρκους και κατά την περίοδο 1963-1967, στα Κόκκινα και στην περιοχή Τράχωνα.

Ο Ανδρέας Πηλαβάς, γεννήθηκε στην Περιστερώνα το 1942. Ήταν νυμφευμένος με την Μαρούλα Λοίζου και πατέρας δύο παιδιών. Στις 20 Ιουλίου 1974 κατατάγηκε ως έφεδρος στο 306 Τάγμα Πεζικού, το οποίο είχε έδρα το Νέο Χωριό Κυθρέας,  ενώ από το ραδιόφωνο είχε κληθεί, μαζί με άλλους εργαζόμενους στη CYTA, να παρουσιαστεί στην εργασία του για διατεταγμένη υπηρεσία. Προτίμησε όμως να υπηρετήσει την πατρίδα του, εντασσόμενος στην Εθνική Φρουρά. Το Τάγμα του μεταφέρθηκε στην Κερύνεια, όπου έδωσε σκληρές μάχες με τα τουρκικά στρατεύματα. Πριν το μεσημέρι της 22ας Ιουλίου, δόθηκε διαταγή οπισθοχώρησης και ανασύνταξης στην περιοχή του Γυμναστικού Συλλόγου Πράξανδρος. Ενώ το Τάγμα ανασυγκροτείτο, δέχθηκε εκ νέου επίθεση. Μια ομάδα εθνοφρουρών, περιλαμβανομένου και του Ανδρέα, πήρε θέσεις μάχης σε ημιτελή πολυκατοικία. Το πρωί της 25ης Ιουλίου, τούρκοι στρατιώτες περικύκλωσαν την πολυκατοικία και συνέλαβαν τους εθνοφρουρούς. Μαζί με ένα γέροντα, που κρατούσαν ήδη σαν αιχμάλωτο, τους οδήγησαν σε σημείο κοντά στη θάλασσα, όπου τους εκτέλεσαν εν ψυχρώ. Τα λείψανα του ήρωα εντοπίστηκαν το 2007 σε ομαδικό τάφο στην Κερύνεια, ταυτοποιήθηκαν αργότερα και τάφηκαν στην Παλλουριώτισσα.

Εν ψυχρώ δολοφονήθηκε σε ηλικία 28 ετών, και ο ήρωας Κώστας Ανδρέου από την Κάτω Μονή. Ο Ανδρέου, το 1973 είχε νυμφευθεί την Αλίκη Βιολάρη και μετακόμισε στην Περιστερώνα. Με την έναρξη της εισβολής, ο ήρωας κατατάγηκε ως έφεδρος στο 306 Τάγμα Πεζικού, όπως και ο Ανδρέας Πηλαβάς. Οι οπλίτες του Λόχου του διατάχθηκαν να επανδρώσουν θέσεις στην περιοχή Αγίου Γεωργίου Γλυκιώτισσας. Στις 22 Ιουλίου, όταν έγινε μεγάλη εκκαθαριστική επίθεση από τους εισβολείς, επτά από τους εθνοφρουρούς, μεταξύ των οποίων και ο Κώστας, βρήκαν καταφύγιο σε παρακείμενη οικία. Την  επόμενη μέρα, τούρκοι στρατιώτες εντόπισαν και συνέλαβαν τους επτά εθνοφρουρούς, εκτελώντας εν ψυχρώ πέντε από αυτούς, μεταξύ των οποίων και ο Κώστας Ανδρέου. Έκτοτε, η σύζυγος του Αλίκη, ο γιος του Ανδρέας που είχε γεννηθεί μόλις δέκα μέρες πριν την εισβολή και όλοι οι συγγενείς του, μάταια ανέμεναν νέα του, μέχρι το 2007, όταν τα οστά του εντοπίστηκαν σε ομαδικό τάφο στην Κερύνεια και, αφού ταυτοποιήθηκαν, τάφηκαν με τιμές ήρωα στην Περιστερώνα.

Ο Δώρος Χαραλάμπους από το Αργάκι Μόρφου, γεννηθείς το 1944, νυμφευμένος με την Χρυσταλλένη Χατζηκωστή από την Κατωκοπιά και πατέρας δύο παιδιών, κατατάχθηκε ως έφεδρος στο 321 Τάγμα Πεζικού και συμμετείχε από την πρώτη κιόλας μέρα σε σκληρές μάχες στο χωριό Καζιβερά.  Φθάνοντας στο χωριό, οι άνδρες του Τάγματος δέχθηκαν καταιγιστικά πυρά από τους πάνοπλους τουρκοκύπριους του χωριού. Την επομένη μέρα, στις 21 Ιουλίου 1974, γύρω στις 10 το πρωί, ο Δώρος σκοτώθηκε, κατά τη διάρκεια ανταλλαγής πυρών, από θανάσιμο κτύπημα βλήματος καμπύλης τροχιάς. Παραλήφθηκε από άνδρες του Λόχου του και μεταφέρθηκε στο πρόχειρο νοσοκομείο Μόρφου, για να ταφεί στη συνέχεια στο κοιμητήριο της κωμόπολης. Ενώ οι οικείοι του ήρωα είχαν, από τις πρώτες κιόλας μέρες, έγκυρη πληροφόρηση ότι έπεσε ηρωικά μαχόμενος, για σαράντα περίπου χρόνια δεν ήξεραν πού ακριβώς είχε ταφεί. Για πολλά χρόνια, τιμούσαν τη μνήμη του στο κενοτάφιό του, στον Τύμβο Μακεδονίτισσας. Μετά από συνεχείς παραστάσεις και έρευνες, το 2016 έγινε εκταφή των οστών από το κοιμητήριο Μόρφου, όπου είχε ταφεί μαζί με άλλους αγωνιστές της ελευθερίας και ακολούθησε επιβεβαίωση των στοιχείων του με τη μέθοδο DNA. Η κηδεία του έγινε στις 17 Νοεμβρίου 2019 στη Λευκωσία και τάφηκε με τιμές ήρωα στον για δεκαετίες κενό τάφο του, στον ιερό χώρο του Τύμβου Μακεδονίτισσας. Η Κοινότητα Περιστερώνας έχει την τιμή να φιλοξενεί στα χώματά της την οικογένεια του ήρωα, για περισσότερο από σαράντα χρόνια.

Ο τελευταίος, αλλά όχι έσχατος, από τους ηρωικούς νεκρούς που τιμά και μνημονεύει σήμερα η Κοινότητα Περιστερώνας είναι ο Γεώργιος Πάντζιαρος, ο οποίος γεννήθηκε το 1948 στην Κάτω Ζώδια. Στις 20 Ιουλίου 1974,  ο ήρωας κατατάγηκε έφεδρος στο 321 Τάγμα Πεζικού. Όπως και ο Δώρος Χαραλάμπους, ο Πάντζιαρος συμμετείχε στις μάχες στα Καζιβερά. Ο Γιώργος, έπεσε ηρωικά μαχόμενος κατά την πρώτη μέρα της εισβολής. Στη συνέχεια, όπως και άλλοι συναγωνιστές του, τάφηκε με συνοπτικές διαδικασίες στο κοιμητήριο Μόρφου. Οι γονείς του ενημερώθηκαν για τον θάνατό του από τον ιερέα της Μόρφου, λίγες μέρες μετά, αφού είχε ήδη ταφεί. Το ατομικό κενοτάφιο του ήρωα στον Τύμβο Μακεδονίτισσας αποτέλεσε για πολλά χρόνια χώρο μνήμης και τιμής. Ακολουθώντας την ίδια πορεία με αυτή του συναγωνιστή του Δώρου Χαραλάμπους, τα λείψανα του ηρωικού νεκρού εκτάφηκαν από το κοιμητήριο Μόρφου, ταυτοποιήθηκαν και τάφηκαν, το 2020, με τιμές ήρωα, δίπλα από τον τάφο των γονιών του, εδώ, στην Περιστερώνα.

Παράλληλα με το μνημόσυνο των ηρωικών νεκρών, απευθύνουμε σήμερα δέηση για την διακρίβωση της τύχης τριών παλικαριών από την Περιστερώνα, τα ίχνη των οποίων χάθηκαν τον μαύρο Ιούλιο του 1974 και έκτοτε αγνοούνται.

Ο Ανδρέας Παπατρύφωνος γεννήθηκε στην Περιστερώνα το 1944. Στις 20 Ιουλίου 1974 κατατάγηκε ως έφεδρος στο 366 Τάγμα Πεζικού στο Παλιομέτοχο. Το βράδυ της ίδιας μέρας πολέμησε σε μάχες στην περιοχή Λαπήθου-Καραβά. Στις 16 Αυγούστου, μετά από σκληρές μάχες, οι άνδρες του Τάγματος διατάχθηκαν να οπισθοχωρήσουν και έκτοτε ο Παπατρύφωνος αγνοείται.

Ο Μάμας Κυριάκου Τσιακλής, και αυτός τέκνο της ηρωομάνας Περιστερώνας, γεννήθηκε το 1956. Στις 20 Ιουλίου 1974 υπηρετούσε τη θητεία του στην 190 Μοίρα Αντιαρματικού Πυροβολικού, στον Καραβά. Με την εκδήλωση της τουρκικής εισβολής, ο Μάμας, μαζί με συναγωνιστές του, έλαβαν οδηγίες και κινήθηκαν προς την Κερύνεια. Κοντά στην περιοχή  «Έξι Μίλι» η Μοίρα κτυπήθηκε ανελέητα από την τουρκική πολεμική αεροπορία. Δόθηκαν άμεσες οδηγίες  για εγκατάλειψη των οχημάτων και κάλυψη. Ο Μάμας, μαζί με αριθμό άλλων στρατιωτών, κινήθηκαν προς την πλευρά της θάλασσας. Έκτοτε χάθηκαν τα ίχνη τους. Το όνομα του Μάμα Κυριάκου Τσιακλή συγκαταλέγεται μέχρι σήμερα στον μακρύ κατάλογο των αγνοουμένων.

Ο Κυριάκος Χατζημάμας, γεννήθηκε στην Περιστερώνα το 1947. Με την έναρξη της εισβολής κατατάγηκε ως έφεδρος στο 306 Τάγμα Πεζικού στο Νέο Χωριό Κυθρέας και πολέμησε στις μάχες στον Άγιο Γεώργιο Κερύνειας. Στις 22 Ιουλίου, και μετά από την μεγάλη επίθεση από τους εισβολείς οι οποίοι υποστηρίζονταν από την πολεμική τους αεροπορία και μεγάλο αριθμό αρμάτων μάχης, διατάχθηκε οπισθοχώρηση, κατά την οποία, δυστυχώς, χάθηκαν τα ίχνη του αγωνιστή, ο οποίος παραμένει ακόμα αγνοούμενος.

Οι αγνοούμενοι μας είναι η πιο τραγική πτυχή της τραγωδίας του 1974. Είμαστε αποφασισμένοι να αναλώσουμε όλες μας τις δυνάμεις για την διακρίβωση της τύχης και του τελευταίου αγνοούμενου. Το οφείλουμε αυτό ιδιαίτερα στους συγγενείς τους, πολλοί από τους οποίους έχουν ήδη φύγει από τη ζωή με αναπάντητα τα ερωτήματα για την τύχη των δικών τους ανθρώπων.

Κυρίες και κύριοι,

Οι αποφράδες επέτειοι του προδοτικού πραξικοπήματος και της τουρκικής εισβολής του 1974 εντείνουν τον πόνο από τις ανοικτές ακόμα πληγές της πατρίδας μας. Οι ηρωικοί νεκροί και αγνοούμενοι της Περιστερώνας και όλα τα παλικάρια που ρίχθηκαν στις μάχες του 1974, ανταποκρίθηκαν με αυτοθυσία στο καθήκον, και προσπάθησαν να αποκρούσουν τις επιθέσεις του τουρκικού στρατού, γράφοντας μοναδικές σελίδες ηρωισμού. Δυστυχώς, οι δυνάμεις του εχθρού ήταν υπέρτερες. Το τραγικό αποτέλεσμα είναι γνωστό.

Αφουγκραζόμενοι σήμερα, πέντε σχεδόν δεκαετίες μετά, τη φωνή των ηρωικών νεκρών μας και τις εκκλήσεις των συγγενών των αγνοουμένων μας, οφείλουμε να συνεχίσουμε να διεκδικούμε το δίκαιό μας. Δυστυχώς, απέναντι μας έχουμε ένα αδίστακτο κατακτητή. Η Τουρκία, όχι μόνο επιδεικνύει την ίδια αδιάλλακτη στάση και μια προκλητικά επιθετική συμπεριφορά, αλλά επιχειρεί να πετύχει και νέα τετελεσμένα. Αγνοώντας πλήρως τα ψηφίσματα του ΟΗΕ, διεκδικεί απροκάλυπτα λύση δύο κρατών και προβαίνει σε ενέργειες για το άνοιγμα των Βαρωσίων υπό τουρκοκυπριακή διοίκηση. Η Κυβέρνηση θα αντιταχθεί με όλα τα μέσα που διαθέτει στις νέες αυτές προκλήσεις, αξιοποιώντας το διεθνές δίκαιο και τη θέση της Κύπρου στην Ευρωπαϊκή Ένωση και τον ΟΗΕ. Μοναδικός μας στόχος είναι η απελευθέρωση και επανένωση της πατρίδας μας και προς αυτή την κατεύθυνση θα συνεχίσουμε τις προσπάθειές μας συστηματικά, με αφοσίωση και επιμονή.

Συμπατριώτισσες και συμπατριώτες,

Από την τραγωδία του 1974 οφείλουμε να αντλούμε διδάγματα, τα οποία να κατευθύνουν τις σκέψεις και τις πράξεις μας. Έχουμε υποχρέωση να εργαστούμε υπεύθυνα και μονιασμένα, ώστε να παραδώσουμε στις νεότερες γενιές μια ελεύθερη και επανενωμένη πατρίδα, ειρηνική και ευημερούσα. Μια πατρίδα όπως την οραματίστηκαν όσοι έδωσαν τη ζωή τους για την ελευθερία και τη δημοκρατία. Τιμώντας και μνημονεύοντας σήμερα τους ήρωες αδελφούς μας, που έχασαν τη ζωή τους κατά τη διάρκεια των τραγικών γεγονότων του 1974, και αναπέμποντας δέηση για διακρίβωση της τύχης όσων ακόμα αγνοούνται, υποσχόμαστε να έχουμε ως φάρο αγωνιστικότητας το παράδειγμα της παλληκαριάς και της αυταπάρνησής τους. Αυτό είναι και το ελάχιστο μας χρέος προς αυτούς.